آسانسورها امروزه به یکی از حیاتیترین تجهیزات در ساختمانهای مسکونی، تجاری و اداری تبدیل شدهاند. با توجه به اینکه این سیستمها به طور مداوم با برق فشار قوی و قطعات فلزی متحرک سر و کار دارند، ایمنی آنها از اهمیت بالایی برخوردار است. یکی از کلیدیترین بخشها در تامین امنیت سیستمهای بالابر، چاه ارت آسانسور است. در این مقاله تخصصی، به بررسی دقیق اهمیت چاه ارت آسانسور، استانداردهای مربوط به آن، نحوه عملکرد و عواقب عدم پیادهسازی این سیستم حفاظتی میپردازیم.
چاه ارت آسانسور چیست؟
چاه ارت آسانسور (Elevator Earthing System) سیستمی است که برای انتقال جریانهای الکتریکی ناخواسته، نشتی برق و ولتاژهای سرگردان به زمین طراحی شده است. در این سیستم، تمام بخشهای فلزی و رسانای آسانسور از جمله ریلها، چارچوب کابین (کارسل)، موتور، شاسی و تابلو فرمان به وسیله هادیهای مسی به الکترود زمین (صفحه یا میله مسی دفن شده در چاه ارت) متصل میشوند.
چرا اجرای چاه ارت آسانسور اهمیت حیاتی دارد؟
۱. حفاظت از جان مسافران و جلوگیری از برقگرفتگی
بدنه کابین آسانسور، دربها و ریلها همگی از جنس فلز هستند. در صورت بروز هرگونه اتصالی یا خرابی در سیمکشی موتور یا تابلو فرمان، جریان برق میتواند به بدنه فلزی آسانسور منتقل شود. بدون وجود سیستم ارتینگ مناسب، اولین فردی که بدنه فلزی کابین یا درب را لمس کند، دچار برقگرفتگی شدید خواهد شد. چاه ارت با هدایت این جریان نشتی به زمین، خطر برقگرفتگی را به صفر میرساند.
۲. محافظت از تجهیزات حساس الکترونیکی و تابلو فرمان
تابلو فرمان آسانسور مجهز به میکروکنترلرها، درایورها (اینورتر) و بردهای الکترونیکی بسیار حساس و گرانقیمت است. نوسانات ولتاژ، الکتریسیته ساکن و ولتاژهای ناخواسته میتوانند به راحتی باعث سوختن یا اختلال در عملکرد این قطعات شوند. سیستم ارتینگ پایدار، ولتاژهای اضافی را تخلیه کرده و طول عمر تجهیزات الکتریکی آسانسور را به شدت افزایش میدهد.
۳. تخلیه الکتریسیته ساکن
حرکت مداوم کابین آسانسور و اصطکاک کفشکها با ریلها باعث تولید الکتریسیته ساکن میشود. تجمع این بار الکتریکی نهتنها میتواند برای مسافران آزاردهنده باشد (احساس جرقه خفیف هنگام لمس کابین)، بلکه ممکن است در عملکرد سنسورها و سیستمهای کنترلی آسانسور نیز تداخل ایجاد کند. چاه ارت به طور مداوم این بارهای ساکن را به زمین منتقل میکند.
۴. حفاظت در برابر صاعقه و نوسانات شدید (Surge)
آسانسورها به دلیل ساختار عمودی و قرارگیری موتورخانه در بالاترین نقطه ساختمان، در معرض آسیبهای ناشی از صاعقه هستند. اتصال سیستم ارت آسانسور به سیستم همبندی و چاه ارت استاندارد، جریان عظیم ناشی از برخورد صاعقه را به طور ایمن به زمین هدایت کرده و از تخریب موتور و مدارات کنترل جلوگیری میکند.
استانداردهای الزامی چاه ارت آسانسور
بر اساس مبحث پانزدهم مقررات ملی ساختمان (آسانسورها و پلههای برقی) و استانداردهای بینالمللی مانند EN 81، اجرای سیستم زمین برای آسانسور اجباری است. برخی از مهمترین نکات استاندارد عبارتند از:
- مقاومت الکتریکی چاه ارت: طبق استاندارد، مقاومت چاه ارت اختصاصی آسانسور باید بسیار پایین باشد (معمولاً زیر ۲ اهم). در صورتی که مقاومت
- بیشتر از این مقدار باشد، جریان نشتی به خوبی تخلیه نمیشود.
- جدا بودن یا همبندی: سیم ارت آسانسور نباید با سیم نول شبکه یکی شود. همچنین در سیستمهای مدرن، همبندی متقاطع (Equipotential Bonding) برای همولتاژ کردن تمام بخشهای فلزی ساختمان توصیه میشود.
- سایز کابل ارت: هادی ارت متصلکننده تجهیزات آسانسور به چاه ارت باید دارای مقطع مناسب (معمولاً حداقل ۱۶ میلیمتر مربع برای کابلهای اصلی) و از جنس مس باکیفیت باشد.
عواقب عدم اجرای چاه ارت استاندارد برای آسانسور
عدم توجه به راهاندازی یا نگهداری چاه ارت آسانسور میتواند پیامدهای جبرانناپذیری داشته باشد:
- عدم صدور تاییدیه استاندارد آسانسور: بازرسان استاندارد تا زمان تست و تایید چاه ارت و اندازهگیری مقاومت آن با دستگاه ارت تستر (میگر)، تاییدیه نهایی برای راهاندازی آسانسور را صادر نخواهند کرد.
- خسارتهای مالی سنگین: سوختن مداوم برد تابلو فرمان، موتور و درایوها به دلیل نوسانات و عدم وجود مسیر تخلیه بار.
- خطرات جانی و مسئولیت حقوقی: در صورت بروز حادثه برقگرفتگی برای ساکنان، مسئولیت حقوقی و کیفری سنگینی متوجه سازنده، مدیر ساختمان و شرکت تعمیر و نگهداری آسانسور خواهد بود.
بیشتر بخوانید: قیمت و خرید تجهیزات چاه ارت
نکات کلیدی در اجرای چاه ارت آسانسور
مکانیابی مناسب چاه: چاه ارت باید در عمیقترین نقطه ساختمان که رطوبت طبیعی زمین در آنجا بیشتر است حفر شود.
استفاده از مواد کاهنده مقاومت: استفاده از بنتونیت و مواد کاهنده اهم زمین (LOM) باکیفیت اطراف صفحه مسی برای حفظ رطوبت و کاهش مقاومت چاه ضروری است.
تست دورهای: مقاومت چاه ارت آسانسور باید حداقل به صورت سالانه توسط مهندسان ناظر یا شرکتهای ذیصلاح اندازهگیری و بررسی شود، زیرا خشک شدن خاک یا خوردگی اتصالات میتواند مقاومت چاه را افزایش دهد.
نتیجهگیری
چاه ارت آسانسور یک بخش لوکس یا اختیاری در ساختمان نیست، بلکه مرز بین امنیت و فاجعه است. سرمایهگذاری برای طراحی، اجرا و تست دورهای یک سیستم ارتینگ استاندارد، نهتنها سلامت مسافران را تضمین میکند، بلکه از سرمایههای مادی ساختمان (تجهیزات گرانقیمت موتورخانه و آسانسور) در برابر خطرات الکتریکی محافظت مینماید. برای اجرای این سیستم همواره از متخصصان مجرب و تجهیزات استاندارد استفاده کنید.